Hướng dẫn chăm sóc trẻ sơ sinh đúng cách cho cha mẹ mới

small_20190801_095201_963493_huong_dan_day_du_ve_max_1800x1800_jpg_8da893cdb4

Hướng dẫn chăm sóc trẻ sơ sinh đúng cách cho cha mẹ mới

Những ngày đầu đón em bé về nhà thường không ồn ào như nhiều người tưởng, mà là một chuỗi tình huống nhỏ nhưng dồn dập: bé bú chưa quen, ngủ chập chờn, rốn còn ướt, da bong nhẹ, tã cần thay liên tục. Điều làm cha mẹ mới căng thẳng không phải là một việc quá lớn, mà là cảm giác mỗi thao tác đều có thể làm sai.

Thực ra, chăm sóc trẻ sơ sinh không đòi hỏi quá nhiều kỹ thuật phức tạp, nhưng cần đúng nguyên tắc. Khi hiểu vì sao bé bú theo nhịp riêng, vì sao da bé dễ kích ứng, hay vì sao rốn phải giữ khô, cha mẹ sẽ bớt loay hoay và xử lý từng việc bình tĩnh hơn.

Hướng dẫn chăm sóc trẻ sơ sinh khi bú, ngủ

Nhịp bú và nhịp ngủ của trẻ sơ sinh gắn chặt với nhau, nên nếu một trong hai bị làm sai, cả ngày của bé rất dễ rối. Một em bé mới sinh thường chưa có đồng hồ sinh học ổn định, vì vậy điều quan trọng không phải là ép bé vào lịch của người lớn, mà là đọc đúng dấu hiệu bé cần bú, cần ngủ hoặc cần được dỗ xuống nhịp.

Ở việc cho bú, tư thế là điểm đầu tiên cần chỉnh. Bé cần được ôm sát vào người, đầu, cổ và thân nằm trên một trục, cằm chạm nhẹ vào bầu vú hoặc núm ti, miệng há rộng để ngậm đúng quầng vú chứ không chỉ phần núm ti. Khi bé ngậm đúng, lực mút phân bố đều hơn, sữa xuống ổn định hơn và mẹ cũng ít đau rát hơn. Nếu thấy bé mút nhiều nhưng nuốt ít, phát ra tiếng chép miệng liên tục, hoặc sau khi bú vẫn khó chịu, rất có thể cách ngậm chưa chuẩn. Với sữa mẹ vắt ra, nên hâm bằng cách ngâm bình trong nước ấm, không đun trực tiếp trên lửa và không dùng lò vi sóng. Cách làm này giúp nhiệt lan đều hơn, tránh tạo điểm quá nóng ở giữa bình và hạn chế phá vỡ những thành phần nhạy cảm trong sữa.

Cơ chế của việc bú ở trẻ sơ sinh là sự phối hợp rất mới giữa mút, nuốt và thở. Dạ dày của bé còn nhỏ, tốc độ tiêu hóa nhanh, nên bé thường bú nhiều lần trong ngày với lượng không lớn mỗi lần. Vì vậy, việc đợi bé “đói hẳn” rồi mới cho bú thường khiến bé quấy hơn, ngậm bắt vú kém hơn và nuốt không đều. Dấu hiệu nên ưu tiên là bé quay đầu tìm vú, mút tay, cựa quậy, hoặc chụm môi tìm kiếm. Về giấc ngủ, trẻ sơ sinh chưa phân biệt rõ ngày đêm, nên bé ngủ ngắn, thức ngắt quãng là bình thường. Điều cần lưu ý là đặt bé nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, không quá mềm, không để gối, thú bông hay chăn dày quanh mặt. Cơ chế ở đây khá đơn giản: đường thở của trẻ còn hẹp, phản xạ xoay đầu chưa hoàn thiện, nên môi trường ngủ càng thoáng và phẳng thì nguy cơ cản trở hô hấp càng thấp.

Nếu bé ngủ quá dài trong giai đoạn đầu, bú kém, hoặc bú xong vẫn lơ mơ khó đánh thức, cha mẹ không nên chỉ nhìn vào số giờ ngủ. Cần quan sát thêm mức độ tỉnh táo, số lần bú và tã ướt trong ngày. Trẻ sơ sinh khỏe mạnh thường có những chu kỳ ngủ ngắn xen kẽ thức bú, rồi lại ngủ. Nhịp đó thay đổi tùy ngày, nhưng khi bé hoàn toàn lười bú, khó đánh thức, hoặc kèm biểu hiện bất thường như sốt, nôn, tím tái, đó là lúc cần đưa bé đi khám thay vì tự đoán nguyên nhân.

Cách tắm rửa, vệ sinh cho trẻ sơ sinh

Vệ sinh cho trẻ sơ sinh không phải là làm thật sạch bằng mọi giá, mà là giữ da và niêm mạc của bé sạch vừa đủ, khô vừa đủ và ít bị ma sát nhất có thể. Da trẻ sơ sinh mỏng, lớp bảo vệ còn yếu, nên cách lau, cách thay tã và cách tắm đều cần nhẹ tay, nhanh gọn và đúng điểm cần làm.

Cách thay tã cho trẻ sơ sinh

Mỗi lần bé tè hoặc ị, nên thay tã sớm thay vì chờ đến khi tã nặng mùi hoặc quá đầy. Việc để da bé tiếp xúc lâu với ẩm và chất thải là nguyên nhân rất thường gặp của hăm tã, đỏ mông và kích ứng vùng bẹn. Khi thay tã, hãy lau sạch từ trước ra sau, nhất là với bé gái, để hạn chế kéo vi khuẩn từ vùng hậu môn lên vùng sinh dục. Sau đó, để da khô hẳn rồi mới mặc tã mới. Nếu cần, có thể dùng một lớp kem chống hăm mỏng ở vùng dễ cọ xát, nhưng chỉ bôi vừa đủ, không trát dày.

Cơ chế gây hăm tã là sự cộng hưởng của độ ẩm, nhiệt và ma sát. Nước tiểu làm vùng da bị mềm đi, phân chứa enzym dễ làm tổn thương hàng rào da, còn ma sát từ tã làm lớp da mỏng đó bị bong tróc nhanh hơn. Vì thế, thay tã sớm có tác dụng hơn rất nhiều so với việc chờ đến lúc da đã đỏ. Không nên dùng khăn ướt có mùi thơm nồng hoặc cồn mạnh nếu da bé nhạy cảm. Khi da đã ửng đỏ nhiều, rịn dịch, hoặc bé khó chịu rõ khi chạm vào, đó không còn là kích ứng nhẹ nữa mà có thể đã là viêm da do tã, cần theo dõi sát hơn.

Cách tắm cho trẻ sơ sinh

Tắm cho trẻ sơ sinh nên ngắn, nhẹ và đều tay. Nước tắm chỉ cần ấm vừa, phòng tắm kín gió, mọi thứ chuẩn bị sẵn trước khi đặt bé vào chậu để tránh việc phải rời tay khỏi bé trong lúc đang tắm. Với những ngày đầu, nếu rốn chưa khô hoàn toàn, có thể ưu tiên lau người từng vùng thay vì tắm ngâm lâu. Khi tắm, cần giữ đầu và cổ bé chắc, dùng tay đỡ tốt phần vai và lưng để bé không giật mình trượt xuống nước.

Điểm mấu chốt của việc tắm sơ sinh là không làm mất lớp dầu tự nhiên quá nhanh. Lớp dầu này giúp da bé giữ ẩm và giảm khô ráp. Nếu ngâm lâu hoặc dùng sữa tắm quá nhiều, lớp bảo vệ đó bị rửa trôi nhanh hơn, da bé dễ bong hơn và càng dễ đỏ khi cọ vào áo hoặc khăn. Vì vậy, không cần tắm quá lâu, cũng không cần dùng quá nhiều sản phẩm. Với đa số trẻ, làm sạch vùng mặt, cổ, nách, bẹn và vùng quấn tã quan trọng hơn việc chà toàn thân. Sau tắm, lau khô bằng khăn mềm, thấm nhẹ chứ không miết mạnh, đặc biệt ở những nếp gấp.

Chăm sóc rốn cho trẻ sơ sinh

Rốn là phần nhiều cha mẹ lo nhất trong những tuần đầu, nhưng nguyên tắc xử lý lại khá đơn giản: giữ sạch, giữ khô và không can thiệp thừa. Khi thay tã, nên gập mép tã xuống để không cọ vào cuống rốn. Nếu rốn bám bẩn, hãy làm sạch theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc cơ sở sinh, thường là bằng thao tác nhẹ nhàng và thật khô sau đó. Tuyệt đối không tự ý bôi lá, đắp thuốc dân gian hay bóc phần rốn đang bong.

Cơ chế là cuống rốn sau sinh vốn là mô đang khô dần để tự tách ra. Khi môi trường quá ẩm hoặc bị cọ xát liên tục, quá trình khô tự nhiên này chậm lại, rốn dễ mùi, dễ rỉ dịch và lâu lành hơn. Vì vậy, “để yên” đúng cách thường tốt hơn can thiệp quá nhiều. Tuy nhiên, nếu vùng quanh rốn đỏ lan, có mủ, chảy máu kéo dài, có mùi hôi rõ hoặc bé sốt, đó là dấu hiệu không nên chờ thêm. Lúc này cần đưa bé đi khám để loại trừ nhiễm trùng rốn, vì rốn là cửa ngõ rất gần với các mạch máu còn non nớt của trẻ sơ sinh.

Cách chăm sóc da cho trẻ sơ sinh

Da trẻ sơ sinh khác da người lớn ở chỗ hàng rào bảo vệ còn chưa hoàn thiện, nên mọi tác động như nước nóng, xà phòng đậm mùi, quần áo thô, bột phấn hay ma sát kéo dài đều có thể để lại dấu vết nhanh hơn. Chăm da cho bé vì thế không cần cầu kỳ, nhưng phải tinh giản và đều đặn.

Ngay từ quần áo mặc hằng ngày, cha mẹ nên ưu tiên chất liệu mềm, thoáng, thấm mồ hôi và không có đường may thô ở những vị trí cọ sát như cổ, nách, lưng và bẹn. Khi giặt đồ cho bé, cần xả thật kỹ để không còn cặn bột giặt hoặc nước xả có mùi quá nồng. Nếu da bé khô, bong nhẹ ở chân tay hoặc má, có thể dùng kem dưỡng dành cho trẻ sơ sinh theo nhu cầu, nhưng không bôi tùy tiện nhiều loại cùng lúc. Phần da mặt, cổ và nếp gấp cần được lau sạch sữa chảy xuống, mồ hôi và nước dãi để tránh đỏ rát. Với những bé hay ra mồ hôi ở lưng hoặc cổ, thay áo lót hoặc khăn lót kịp thời sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc chờ đến khi da đã nổi mẩn.

Cơ chế khiến da trẻ sơ sinh dễ tổn thương nằm ở hàng rào da chưa kín, khả năng giữ nước còn kém và phản ứng với môi trường còn mạnh. Sau sinh, da bé đang thích nghi với không khí bên ngoài, nên hiện tượng bong nhẹ, mẩn đỏ thoáng qua, rôm sảy hoặc mụn sữa không phải lúc nào cũng là bệnh. Tuy nhiên, nếu vùng da đỏ lan nhanh, có mụn mủ, rỉ dịch, ngứa khiến bé quấy nhiều hoặc kèm sốt, đó không còn là thay đổi sinh lý đơn thuần nữa. Khi ấy, ưu tiên là giảm các yếu tố kích ứng và đưa bé đi khám để xác định đúng nguyên nhân.

Với trẻ sơ sinh, chăm đúng không phải là làm nhiều. Chăm đúng là giữ bú, ngủ, vệ sinh, rốn và da đi theo đúng nhịp phát triển tự nhiên của bé, đồng thời chỉ can thiệp ở mức cần thiết. Khi cha mẹ hiểu nguyên tắc này, những ngày đầu làm quen với con sẽ bớt căng thẳng và dễ nắm bắt hơn rất nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh bao lâu thì nên bú một lần?
Trẻ sơ sinh thường cần bú theo nhu cầu, không nên chờ quá lâu mới cho bú. Nếu bé có dấu hiệu tìm vú, mút tay hoặc quấy nhẹ, đó thường là tín hiệu nên cho bú sớm hơn.

Có cần đánh thức bé dậy để bú không?
Trong giai đoạn đầu, đặc biệt khi bé còn rất nhỏ hoặc bú chưa tốt, việc đánh thức để bú có thể cần thiết. Nếu bé ngủ quá dài, bú ít, khó đánh thức hoặc quá lừ đừ, nên theo dõi kỹ hơn.

Bao lâu thì nên tắm cho trẻ sơ sinh một lần?
Không nhất thiết phải tắm mỗi ngày nếu thời tiết lạnh hoặc da bé quá khô. Điều quan trọng hơn là giữ sạch những vùng dễ bẩn như mặt, cổ, nách, bẹn và vùng quấn tã.

Rốn bé bao lâu thì rụng là bình thường?
Thời điểm rốn rụng có thể khác nhau ở từng bé. Cha mẹ nên chú ý hơn đến tình trạng đỏ, mùi hôi, rỉ dịch hoặc sốt, vì đó mới là những dấu hiệu cần đi khám.

Có nên bôi kem dưỡng ẩm cho da trẻ sơ sinh không?
Có thể dùng nếu da bé khô, bong hoặc dễ kích ứng, nhưng nên chọn sản phẩm phù hợp cho trẻ nhỏ và dùng lượng vừa đủ. Nếu da bé đang rỉ dịch, nổi mụn mủ hoặc đỏ lan, không nên tự ý bôi nhiều loại cùng lúc.