6 thói quen đáng lo ở trẻ mới biết đi và cách sửa

Có những lúc cha mẹ nhìn con đang đập đầu vào thành giường, mút ngón tay cái đến đỏ cả ngón, hay bất chợt bật ra một câu nói rất khó nghe mà không hiểu vì sao. Ở giai đoạn mới biết đi, nhiều hành vi như vậy không phải là hư, nhưng nếu để kéo dài, chúng có thể trở thành thói quen ăn sâu và gây rắc rối cho sinh hoạt, giấc ngủ, răng miệng hoặc giao tiếp của trẻ.

Điểm khó nhất là cha mẹ thường muốn sửa ngay bằng cấm đoán, trong khi phần lớn những hành vi này lại sinh ra từ nhu cầu tự trấn an, tìm cảm giác an toàn hoặc bắt chước môi trường xung quanh. Theo Chăm con chuẩn, muốn sửa đúng cần nhìn vào nguyên nhân trước, rồi mới chọn cách can thiệp phù hợp với từng kiểu hành vi.

Vì sao trẻ mới biết đi dễ hình thành thói quen lặp lại

Có một lý do rất thực tế khiến trẻ mới biết đi lặp đi lặp lại những hành vi khiến cha mẹ lo lắng. Ở tuổi này, trẻ chưa có đủ khả năng diễn đạt cảm xúc bằng lời, chưa biết gọi tên mệt, buồn, bực hay chán, nên cơ thể thường “lên tiếng” trước. Khi một hành vi nào đó làm trẻ dịu xuống, được chú ý, hoặc đơn giản là thấy dễ chịu về mặt cảm giác, não bộ sẽ ghi nhận nó như một cách giải quyết nhanh. Vì vậy, hành vi càng được lặp lại trong cùng một bối cảnh, nó càng dễ thành thói quen.

Cơ chế nằm ở vòng lặp rất quen thuộc: cảm giác khó chịu xuất hiện, trẻ làm một hành vi để giảm khó chịu, rồi nhận được sự nhẹ nhõm tức thời. Đập đầu có thể giúp trẻ giải tỏa căng thẳng khi buồn ngủ. Mút ngón tay cái tạo cảm giác êm và ổn định khi trẻ cần tự trấn an. Ngoáy mũi hay cắn móng tay đôi khi bắt đầu chỉ vì tò mò, nhưng khi lặp lại trong lúc rảnh rỗi, chán nản hoặc căng thẳng, chúng chuyển thành hành vi tự động. Chính vì vậy, sửa thói quen cho trẻ không thể chỉ nhắm vào hành vi bề mặt. Phải xử lý luôn bối cảnh và nhu cầu đứng sau nó.

Điều quan trọng nữa là không phải thói quen nào cũng có cùng mức độ đáng lo. Có hành vi chỉ là giai đoạn phát triển bình thường, nhưng cũng có dấu hiệu cho thấy trẻ đang thiếu ngủ, căng thẳng, bị kích thích quá mức, hoặc gặp vấn đề về ngôn ngữ và cảm giác. Đội ngũ biên tập Chăm con chuẩn thường ưu tiên một nguyên tắc rất rõ: nếu hành vi xảy ra thưa thớt, không gây đau, không làm tổn thương và không kéo dài trong nhiều môi trường, cha mẹ có thể quan sát thêm. Nhưng nếu hành vi lặp lại dày, tăng dần về cường độ, hoặc đi kèm tự làm đau, đó là lúc cần can thiệp sớm hơn thay vì chờ “lớn sẽ tự hết”.

Đập đầu và mút ngón tay cái

Đập đầu và mút ngón tay cái là hai hành vi thường khiến cha mẹ hoảng hơn mức cần thiết. Ở nhiều trẻ mới biết đi, đập đầu vào gối, tường hoặc thành cũi xảy ra vào lúc chuẩn bị ngủ, khi quá mệt, hoặc khi trẻ bị ức chế mà chưa biết xả ra bằng lời. Mút ngón tay cái thì thường đi kèm thời điểm cần tự an ủi, như lúc buồn ngủ, khi xa mẹ, hoặc khi môi trường quá ồn. Điểm chung của hai hành vi này là chúng đều giúp trẻ tạo ra một cảm giác quen thuộc, nhịp đều và an toàn trong lúc hệ thần kinh còn non nớt.

Khi nào là phản ứng bình thường

Không ít cha mẹ nghĩ đập đầu là dấu hiệu xấu ngay lập tức, nhưng cần nhìn vào ngữ cảnh. Nếu trẻ chỉ đập đầu nhẹ, trong thời gian ngắn, không tự gây thương tích và vẫn phát triển bình thường, đây có thể là cách trẻ tự điều chỉnh cảm giác. Mút ngón tay cái cũng vậy. Trẻ dùng miệng như một vùng cảm giác dễ chịu vì đây là khu vực rất nhạy, tạo cảm giác ổn định nhanh hơn nhiều so với việc chờ trẻ tự bình tĩnh bằng lời nói. Khi cha mẹ phản ứng quá mạnh, trẻ đôi khi còn chú ý hơn đến hành vi đó vì nhận được quá nhiều cảm xúc từ người lớn.

Cách sửa đúng

Cách xử lý hiệu quả không phải là la mắng hay giữ tay con liên tục. Với đập đầu, trước hết cần kiểm tra xem trẻ có thiếu ngủ, bị đói, quá kích thích hay đang trong giai đoạn mọc răng không. Nếu đúng, chỉnh lại nhịp sinh hoạt và giảm kích thích trước giờ ngủ sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc cấm. Với mút ngón tay cái, hãy tăng các hình thức an ủi khác như ôm, xoa lưng, thú bông, hoặc duy trì nghi thức ngủ đều đặn. Mục tiêu là thay thế dần nguồn an toàn, chứ không giật bỏ một thói quen khi trẻ chưa có điểm tựa khác.

Khi nào cần lưu ý hơn

Nếu trẻ đập đầu mạnh đến mức bầm tím, nôn ói, mất ngủ kéo dài, hoặc hành vi xuất hiện dày đặc cả khi tỉnh táo, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa. Với mút ngón tay cái, nếu hành vi kéo dài và khiến răng, hàm hoặc phát âm bị ảnh hưởng, cần can thiệp sớm bằng cách giảm dần thay vì đợi đến khi thói quen đã quá bền. Sự khác biệt giữa “giai đoạn” và “vấn đề” nằm ở mức độ lặp lại, cường độ và hậu quả. Đó là ba tín hiệu cha mẹ nên theo dõi sát.

Ngoáy mũi và cắn móng tay

Ngoáy mũi và cắn móng tay là hai thói quen dễ bị xem nhẹ vì nhìn qua không gây ồn ào như đập đầu. Nhưng chính vì diễn ra âm thầm, chúng rất dễ trở thành hành vi tự động khi trẻ buồn chán, hồi hộp hoặc ngồi yên quá lâu. Trẻ có thể bắt đầu ngoáy mũi vì cảm giác ngứa, rồi chuyển sang thói quen chạm tay lên mặt mỗi khi không biết làm gì. Cắn móng tay thường đi cùng trạng thái căng thẳng nhẹ hoặc rảnh rỗi kéo dài. Nếu cha mẹ chỉ mắng, trẻ sẽ học cách làm lén hơn, chứ không bỏ được.

Cơ chế của hai thói quen này liên quan đến việc não ưu tiên các hành vi tạo kích thích tức thời. Khi tay và miệng không có việc gì khác, chúng dễ tìm một điểm “bận rộn” bằng cách chạm, cắn, ngoáy. Đây là lý do các thói quen mang tính lặp lại thường mạnh hơn trong lúc xem tivi, ngồi chờ, hoặc trước khi ngủ. Muốn sửa, cha mẹ cần tạo ra một thay thế cụ thể cho tay và miệng, đồng thời xử lý nguyên nhân gây khó chịu như khô mũi, dị ứng nhẹ, móng tay dài, hoặc cảm giác bứt rứt do thiếu hoạt động.

Sửa ngoáy mũi đúng cách

Nếu trẻ ngoáy mũi vì khô hoặc ngứa, hãy giữ môi trường sạch, đủ ẩm và hướng dẫn trẻ xì mũi đúng cách khi đã đủ lớn để hợp tác. Trẻ nhỏ chưa biết tự xử lý tốt các kích thích nhỏ ở vùng mũi nên cần người lớn hỗ trợ bằng cách rửa mũi khi cần, cắt móng tay ngắn và nhắc trẻ lau tay sạch. Quan trọng hơn, không nên biến mỗi lần trẻ chạm tay lên mũi thành một cuộc tranh cãi. Khi phản ứng của cha mẹ quá mạnh, trẻ dễ coi đây là hành vi có “giá trị chú ý” và lặp lại nhiều hơn.

Sửa cắn móng tay đúng cách

Cắn móng tay thường được nuôi lớn bởi sự rảnh tay và cảm giác căng thẳng thoáng qua. Cách sửa hiệu quả là quan sát thời điểm trẻ cắn móng, rồi chặn vòng lặp ngay lúc đầu. Nếu hay xảy ra khi trẻ xem màn hình, hãy giảm thời lượng ngồi yên quá lâu. Nếu xảy ra khi trẻ mệt hoặc chờ đợi, hãy chuyển sang một hoạt động tay khác như xếp khối, bóp bóng mềm, hoặc cầm sách tranh. Quan điểm của Chăm con chuẩn là sửa thói quen này phải đi cùng việc giữ móng tay gọn, tay sạch và bận rộn đúng cách, vì chỉ một lời nhắc “đừng cắn” thường không đủ để thay đổi hành vi đã lặp thành phản xạ.

Sử dụng núm vú giả

Núm vú giả là một công cụ vừa hữu ích vừa dễ bị lạm dụng nếu cha mẹ không đặt ranh giới rõ. Nó có thể giúp trẻ dịu nhanh, bớt quấy khi buồn ngủ, hoặc ổn định trong giai đoạn chuyển tiếp như đi chơi xa, đổi người chăm sóc, hay thay đổi giờ ngủ. Vấn đề không nằm ở bản thân núm vú giả, mà ở việc trẻ phụ thuộc vào nó mọi lúc trong ngày. Khi đó, trẻ không học thêm cách tự bình tĩnh khác, còn miệng và răng có thể chịu áp lực kéo dài nếu dùng quá nhiều.

Về cơ chế, núm vú giả tác động vào nhu cầu mút của trẻ, một nhu cầu tự nhiên ở giai đoạn đầu đời. Cảm giác hút nhịp đều có thể làm dịu hệ thần kinh, tương tự như mút ngón tay cái, nhưng điểm yếu là nó dễ tạo phụ thuộc nếu trở thành công cụ mặc định mỗi khi trẻ khó chịu. Đó là lý do cha mẹ cần phân biệt “dùng để hỗ trợ” với “dùng để thay thế mọi cách dỗ dành”. Khi trẻ chỉ được nín bằng núm vú giả, việc giảm sử dụng sau này sẽ khó hơn nhiều, vì hành vi đã gắn chặt với cảm giác an toàn.

Cách dùng có kiểm soát

Muốn sửa thói quen này, hãy giới hạn núm vú giả vào những tình huống thật sự cần thiết như trước giờ ngủ hoặc khi trẻ rất mệt. Khi trẻ đã dịu hơn, nên rút dần công cụ này ra để trẻ quen với việc được an ủi bằng giọng nói, ôm ấp, vỗ về hoặc một nghi thức ngủ quen thuộc. Nếu trẻ lớn hơn mà vẫn ngậm cả ngày, nhất là trong lúc chơi và giao tiếp, cha mẹ nên chuyển sang giảm thời gian dùng chứ không cắt đột ngột. Cắt đột ngột thường khiến trẻ phản kháng mạnh hơn vì mất cùng lúc cả thói quen lẫn nguồn trấn an.

Khi nào nên giảm sớm

Nếu núm vú giả làm trẻ chậm nói rõ hơn, phát âm kém linh hoạt, hoặc ảnh hưởng đến cấu trúc răng khi trẻ đã lớn, đó là dấu hiệu cần giảm dần sớm. Không nên nhìn núm vú giả như vật xấu tuyệt đối, nhưng cũng không nên để nó thành “phao cứu sinh” duy nhất của cả ngày. Trẻ càng có nhiều cách tự trấn an, việc bỏ núm vú giả sau này càng nhẹ nhàng.

Nói tục và cách chỉnh lại ngôn ngữ

Nói tục ở trẻ mới biết đi thường làm cha mẹ sốc hơn cả các thói quen khác vì nó đụng trực tiếp vào cách ứng xử của gia đình. Nhưng ở độ tuổi này, phần lớn trẻ chưa hiểu đầy đủ nghĩa của từ, chúng chỉ bắt chước âm điệu, ngữ cảnh và phản ứng của người lớn. Nếu trẻ nghe thấy từ đó xuất hiện ở nhà, trên điện thoại, ở sân chơi, hoặc từ anh chị lớn, khả năng trẻ nhặt lại và lặp đi lặp lại là rất cao. Điều đáng chú ý không phải là một lần nói vu vơ, mà là việc trẻ nhận ra từ nào gây sốc, từ nào khiến người lớn phản ứng mạnh.

Cơ chế duy trì hành vi này nằm ở sự chú ý. Trẻ rất nhanh học được rằng một từ nào đó có thể làm người lớn quay sang nhìn ngay, đổi giọng ngay, hoặc bật ra cảm xúc mạnh. Với bộ não đang học ngôn ngữ, đó là một tín hiệu cực kỳ đáng nhớ. Vì vậy, càng mắng nhiều, càng giải thích dài, hoặc càng cười vì thấy “trẻ con mà nói rất ngầu”, trẻ càng có lý do để lặp lại. Cách sửa đúng là làm từ đó mất đi giá trị chú ý, đồng thời đưa vào ngôn ngữ thay thế phù hợp với lứa tuổi.

Sửa bằng phản ứng ngắn, đều và nhất quán

Khi trẻ nói một từ không phù hợp, hãy phản ứng ngắn gọn, bình tĩnh và chuyển hướng ngay. Có thể nhắc lại bằng một câu thay thế đơn giản, ví dụ đổi sang cách nói lịch sự hơn, rồi cho trẻ cơ hội dùng lại từ đúng trong ngữ cảnh. Nếu cha mẹ phản ứng quá dài, trẻ thường chỉ nhớ phần cảm xúc chứ không nhớ bài học. Sự nhất quán giữa các người chăm trẻ cũng rất quan trọng. Nếu ở nhà mẹ cấm nhưng ông bà lại bật cười, hành vi sẽ còn kéo dài vì trẻ nhận tín hiệu trái ngược.

Ngăn nguồn học sai

Muốn giảm nói tục, hãy kiểm tra môi trường ngôn ngữ quanh trẻ. Trẻ có thể học từ người lớn trong nhà, từ âm thanh trên tivi, từ video ngắn, hoặc từ bạn chơi lớn hơn. Khi nguồn vào không sạch, việc sửa hành vi chỉ ở phần ngọn. Theo kinh nghiệm quan sát của Chăm con chuẩn, những gia đình xử lý tốt nhất không phải là gia đình cấm mọi thứ, mà là gia đình quản bớt nguồn từ vựng không phù hợp và thay bằng câu nói ngắn, rõ, dễ bắt chước. Với trẻ mới biết đi, cách dạy hiệu quả nhất vẫn là dạy bằng môi trường trước khi dạy bằng lời.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mới biết đi đập đầu có phải dấu hiệu bất thường không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nhiều trẻ đập đầu để tự trấn an khi buồn ngủ, mệt hoặc bực vì chưa diễn đạt được. Cha mẹ cần quan sát cường độ, tần suất và việc trẻ có tự làm đau mình hay không. Nếu hành vi mạnh dần hoặc xảy ra thường xuyên trong nhiều bối cảnh, nên đưa trẻ đi khám.

Mút ngón tay cái có cần cấm ngay không?
Không nên cấm ngay nếu trẻ còn nhỏ và đang dùng nó như cách tự dịu. Thay vì cấm thô bạo, hãy tăng cách an ủi khác và giảm dần theo bối cảnh. Nếu thói quen kéo dài và ảnh hưởng đến răng hoặc phát âm, cần can thiệp sớm hơn.

Trẻ hay ngoáy mũi phải làm sao?
Trước tiên, kiểm tra xem trẻ có khô mũi, ngứa mũi hay không. Giữ móng tay ngắn, vệ sinh tay sạch và dạy trẻ thói quen lau hoặc xì mũi đúng cách khi đã đủ hợp tác. Tránh la mắng quá mức vì điều đó chỉ làm trẻ làm lén hơn.

Cắn móng tay có liên quan đến căng thẳng không?
Có, nhưng không phải lúc nào cũng do căng thẳng nặng. Nhiều trẻ cắn móng tay vì rảnh tay, chán hoặc đang chờ đợi. Nếu cha mẹ tìm được đúng thời điểm hành vi xuất hiện, việc sửa thường dễ hơn nhiều so với chỉ nhắc chung chung.

Núm vú giả có nên cho trẻ dùng lâu không?
Núm vú giả có thể hữu ích trong một số giai đoạn, nhưng không nên để trẻ phụ thuộc cả ngày. Càng nhiều tình huống trẻ được dỗ bằng các cách khác, việc giảm núm vú giả sau này càng nhẹ. Nếu núm vú giả ảnh hưởng đến nói, răng hoặc thói quen ngủ, cha mẹ nên giảm sớm và có kế hoạch rõ ràng.

Trẻ nói tục thì có nên phạt không?
Phạt nặng thường không giải quyết được gốc rễ, vì trẻ nhỏ chủ yếu đang bắt chước âm thanh và phản ứng của người lớn. Cách tốt hơn là phản ứng ngắn, không làm quá, rồi đưa ngay từ thay thế phù hợp. Đồng thời, cha mẹ nên kiểm tra nguồn ngôn ngữ xung quanh để tránh trẻ học lại từ sai ở nhiều nơi.

Khám phá

9 thói quen giúp phụ nữ trông trẻ hơn tuổi thật mỗi ngày

Cách phối giày slip-on nữ đa năng cho mọi phong cách thời trang

Cách phối giày slip-on nữ đa năng cho mọi phong cách thời trang

Cách kỷ luật tích cực cho trẻ hư: 6 cách làm hiệu quả

8 thói quen ăn uống lành mạnh giúp giữ sức khỏe mỗi ngày