Khi nào trẻ chậm tăng cân cần đi khám? Dấu hiệu nên biết

small_20200418_101035_212914_tre_bieng_an_phai_l_max_1800x1800_jpg_e85ca16acd

Nhiều gia đình chỉ nhận ra con chậm tăng cân khi quần áo rộng mãi không vừa, số cân trên sổ khám nhích lên rất chậm, hoặc bé bắt đầu ăn kém rõ rệt so với trước. Điều đáng lưu ý là chậm tăng cân không chỉ liên quan đến chuyện “bé biếng ăn”. Đây có thể là tín hiệu cho thấy trẻ ăn chưa đủ, hấp thu kém, hoặc đang phải tiêu hao nhiều năng lượng hơn bình thường vì một vấn đề sức khỏe nào đó.

Nếu nhìn đúng bản chất, tăng cân là kết quả của ba yếu tố cùng lúc: nạp vào, hấp thu và sử dụng năng lượng. Khi một trong ba khâu này lệch đi, cân nặng sẽ chậm lại trước khi các dấu hiệu bệnh khác trở nên rõ ràng. Vì vậy, việc nhận biết sớm những mốc cần đi khám có ý nghĩa hơn nhiều so với chờ đến lúc bé sụt cân hoặc mệt mỏi thấy rõ.

Hiện tượng biếng ăn ở trẻ em

Biếng ăn ở trẻ em không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bệnh, nhưng nó là một trong những nguyên nhân thường gặp khiến trẻ chậm tăng cân. Ở nhiều bé, nhất là giai đoạn ăn dặm và mẫu giáo, cảm giác thèm ăn thay đổi theo nhịp lớn lên của cơ thể. Có ngày trẻ ăn ít hơn bình thường vì mọc răng, táo bón, sau tiêm chủng, đang hồi phục sau nhiễm siêu vi, hoặc đơn giản là mải chơi. Vấn đề chỉ đáng lo khi tình trạng này kéo dài và đi kèm đường tăng trưởng chững lại.

Cơ chế khiến biếng ăn dẫn đến chậm tăng cân thường nằm ở sự mất cân bằng giữa nhu cầu và thực nhận. Trẻ nhỏ có dạ dày dung tích nhỏ, nên chỉ cần bỏ lỡ vài bữa chính hoặc bú ít hơn trong nhiều ngày liên tiếp là tổng năng lượng cả tuần đã giảm đáng kể. Nếu đồng thời trẻ còn vận động nhiều, ngủ kém, hay mắc bệnh mạn tính làm tăng nhu cầu năng lượng, cân nặng sẽ chậm lên dù bề ngoài bé vẫn có thể lanh lợi. Đây là lý do bác sĩ không chỉ hỏi “bé ăn được gì” mà còn phải hỏi “bé ăn vào lúc nào, bao nhiêu lần, và có giữ được thức ăn hay không”.

Ở thực tế, nhiều phụ huynh vô tình làm tình hình kéo dài bằng cách thay thế bữa chính bằng sữa, bánh ngọt, nước trái cây, hoặc món ăn vặt dễ ăn. Trẻ có thể no tạm thời nhưng lại thiếu đạm, chất béo tốt, sắt, kẽm và nhiều vi chất cần cho tăng trưởng. Một số bé khác lại rơi vào vòng xoáy ép ăn, càng bị ép càng sợ bữa ăn, tạo ra tình trạng né tránh kéo dài. Khi biếng ăn đi kèm quấy khóc khi ăn, nôn ói, táo bón nặng, tiêu chảy tái diễn hoặc chậm phát triển vận động, cần nghĩ đến nguyên nhân sâu hơn thay vì chỉ coi đó là “hư bữa”.

Trẻ sơ sinh không tăng cân có đáng lo ngại?

Ở trẻ sơ sinh, câu hỏi về cân nặng cần được nhìn khác so với trẻ lớn. Trong những ngày đầu sau sinh, nhiều bé có giảm cân sinh lý do mất dịch, thay đổi nguồn dinh dưỡng, và quá trình học bú chưa ổn định. Điều này không tự động là bệnh. Tuy vậy, nếu cân nặng không quay về mức lúc sinh sau vài tuần đầu, hoặc đường tăng cân đi ngang quá lâu, bác sĩ cần đánh giá sớm vì đây có thể là dấu hiệu bé bú chưa hiệu quả hoặc có bệnh lý nền.

Một mốc thường được nhắc đến là trẻ sơ sinh nên lấy lại cân nặng lúc sinh trong vài tuần đầu sau sinh. Nếu quá mốc này mà bé vẫn chưa phục hồi cân, hoặc cha mẹ thấy bé bú rất lâu nhưng không no, ngủ lịm khi bú, ít tã ướt, phân ít bất thường, hoặc bú xong vẫn cáu kỉnh, cần cho trẻ đi khám. Tình trạng này có thể gặp khi bé ngậm bắt vú chưa đúng, mẹ chưa đủ sữa, trẻ bú bình sai cách, hoặc có vấn đề như trào ngược nặng, tưa miệng, dính thắng lưỡi, nhiễm trùng, bệnh tim bẩm sinh hay rối loạn chuyển hóa. Điểm chung của các tình huống này là trẻ nhận vào không đủ so với nhu cầu.

Với trẻ dưới 6 tháng, cân nặng là một chỉ báo rất nhạy vì đây là giai đoạn tăng trưởng nhanh nhất của cơ thể. Một bé sơ sinh chậm tăng cân không nên được chờ đợi quá lâu chỉ vì “trông vẫn khá hồng hào”. Ở giai đoạn này, mất cân bằng dinh dưỡng thường bộc lộ sớm qua việc bú kém, thời gian bú quá dài, ngủ li bì, hoặc giảm số lần đi tiểu. Nếu bé còn kèm sốt, nôn, tiêu chảy, thở nhanh, thở rút lõm ngực, hoặc khó đánh thức để bú, đó không còn là chuyện theo dõi tại nhà nữa mà cần được khám ngay.

Khi nào bé cần gặp bác sĩ?

Nguyên tắc quan trọng nhất là không nhìn một con số đơn lẻ mà phải nhìn đường biểu diễn cân nặng theo thời gian. Một trẻ có thể vẫn nằm trong giới hạn “bình thường” nhưng nếu đường cân nặng tụt dần qua các mốc tăng trưởng, bác sĩ vẫn phải chú ý. Ngược lại, một bé vốn có cơ địa nhỏ người nhưng tăng đều đặn, ăn uống tốt và phát triển tâm thần vận động phù hợp thì chưa chắc đã có vấn đề. Vì vậy, biểu đồ tăng trưởng quan trọng hơn cảm giác chủ quan của người lớn.

Theo thực hành nhi khoa, trẻ cần được đánh giá khi cân nặng rơi xuống dưới ngưỡng theo tuổi hoặc theo chiều dài, hoặc khi tốc độ tăng cân giảm qua hai mốc bách phân vị lớn liên tiếp. Với trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, các biểu đồ tăng trưởng của WHO là công cụ thường dùng để theo dõi; trẻ lớn hơn 5 tuổi sẽ dùng bộ biểu đồ phù hợp hơn cho lứa tuổi đó. Ý nghĩa của cách làm này là bác sĩ không chẩn đoán bằng cảm tính mà dựa trên sự lệch khỏi quỹ đạo tăng trưởng vốn có của trẻ.

Ngoài đường cân nặng, các dấu hiệu cần đi khám sớm gồm bú hoặc ăn rất kém kéo dài, nôn ói thường xuyên, tiêu chảy lặp lại, táo bón kéo dài, bụng chướng, hay ốm vặt, da xanh, ngủ li bì, chậm đạt mốc vận động, hoặc có dấu hiệu mất nước như môi khô, tiểu ít, mắt trũng. Nếu bé thở nhanh, khó thở, lừ đừ, hoặc không tỉnh táo để bú, cần đi khám ngay trong ngày. Những dấu hiệu này cho thấy vấn đề không còn nằm ở thói quen ăn uống đơn thuần mà có thể là bệnh lý cần can thiệp sớm.

Điều dễ bỏ sót nhất là trẻ không nhất thiết phải sụt cân mới có vấn đề. Một số bé chỉ tăng rất chậm trong nhiều tuần, hoặc đứng cân trong bối cảnh tăng chiều cao vẫn diễn ra. Khi đó, cơ thể phải “rút” năng lượng dự trữ cho các nhu cầu sống còn trước, còn tăng trưởng mô mới bị ưu tiên thấp hơn. Nếu để kéo dài, trẻ có thể không chỉ nhẹ cân mà còn ảnh hưởng đến miễn dịch, sức bền và phát triển nhận thức.

Tại sao nên cho trẻ đi khám dinh dưỡng?

Khám dinh dưỡng không chỉ để nghe tư vấn ăn gì cho bé mập hơn. Giá trị lớn nhất của buổi khám là tìm ra nguyên nhân khiến trẻ chậm tăng cân, rồi chọn đúng hướng xử lý. Có bé chỉ cần chỉnh cách cho ăn, thay đổi lịch bữa, hoặc tăng mật độ năng lượng trong khẩu phần. Nhưng cũng có bé cần xem lại cách bú, cách pha sữa, thói quen ăn, tình trạng táo bón, hoặc cần chuyển sang đánh giá chuyên sâu hơn nếu nghi ngờ bệnh lý tiêu hóa, dị ứng, nội tiết hay tim phổi.

Cơ chế làm việc của khám dinh dưỡng khá rõ: bác sĩ nhìn đồng thời vào biểu đồ tăng trưởng, nhật ký ăn uống, cách trẻ nuốt nhai, mức độ năng động, thói quen đi tiêu, giấc ngủ và tiền sử bệnh. Từ đó, họ phân biệt được ba nhóm vấn đề lớn là trẻ không được cung cấp đủ năng lượng, trẻ không hấp thu tốt, hay trẻ phải tiêu hao quá nhiều. Khi chưa xác định được nhóm nào, việc tăng khẩu phần một cách mù quáng có thể không giải quyết đúng gốc. Thậm chí ở một số trẻ, ép ăn quá mức còn làm tăng nôn trớ, đầy bụng và sợ ăn hơn.

Một lợi ích khác của khám dinh dưỡng là giúp phụ huynh tránh vòng luẩn quẩn giữa lo lắng và ép ăn. Trẻ chậm tăng cân thường khiến gia đình căng thẳng, bữa ăn trở thành cuộc “đấu trí” kéo dài, và chính áp lực đó lại làm trẻ ăn kém hơn. Khi có đánh giá chuyên môn, cha mẹ hiểu rõ đâu là tín hiệu thật sự cần xử lý, đâu là biến thiên bình thường theo lứa tuổi. Đó cũng là lý do trong nhiều trường hợp, can thiệp sớm ở phòng khám dinh dưỡng hiệu quả hơn chờ đến khi trẻ gầy rõ, mệt rõ hoặc bắt đầu có ảnh hưởng đến chiều cao.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ ăn ít nhưng vẫn chơi bình thường có cần đi khám không?

Có thể vẫn cần, nếu tình trạng ăn ít kéo dài và cân nặng không tăng đúng nhịp. Nhiều trẻ vẫn hoạt bát trong giai đoạn đầu, nhưng đường tăng trưởng đã chậm lại trước khi có biểu hiện mệt mỏi rõ ràng. Vì vậy, hãy nhìn cả cân nặng, chiều cao và xu hướng tăng cân chứ không chỉ nhìn sự lanh lợi bên ngoài.

Bao lâu nên cân lại để biết con có chậm tăng cân không?

Với trẻ nhỏ, nên theo lịch theo dõi tăng trưởng định kỳ mà bác sĩ hoặc trạm y tế khuyến nghị, thay vì cân quá dày khiến gia đình lo lắng không cần thiết. Điều quan trọng là cân trong cùng điều kiện, cùng loại cân, và nhìn xu hướng theo thời gian. Một lần cân đơn lẻ không đủ để kết luận.

Trẻ bú ít hơn bình thường có phải lúc nào cũng do biếng ăn?

Không hẳn. Bú ít có thể do bé đang mệt, đau họng, nghẹt mũi, mọc răng, trào ngược, hoặc đơn giản là cách bú chưa phù hợp. Nếu bú ít đi kèm ít tiểu, ngủ li bì, nôn nhiều hoặc sụt cân, nên đưa trẻ đi khám sớm để tìm nguyên nhân.

Khám dinh dưỡng có phải làm nhiều xét nghiệm không?

Không phải lúc nào cũng cần. Phần đầu của buổi khám thường là khai thác kỹ bữa ăn, cách bú, thói quen sinh hoạt và theo dõi biểu đồ tăng trưởng. Xét nghiệm chỉ được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ có bệnh lý nền hoặc cần loại trừ một nguyên nhân cụ thể.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám ngay trong ngày?

Khi trẻ lừ đừ, khó đánh thức để bú, thở nhanh, thở khó, nôn ói nhiều, tiêu chảy nhiều, tiểu rất ít, hoặc có dấu hiệu mất nước. Nếu bé dưới 3 tháng mà bú kém rõ rệt, sốt, hoặc không thể duy trì cữ bú, không nên chờ theo dõi tại nhà. Ở lứa tuổi này, diễn tiến xấu có thể nhanh hơn nhiều so với trẻ lớn.

Nguồn tham khảo: WHO Child Growth, WHO weight-for-age standards, AAP Growth faltering in newborns and infants, AAP Undernutrition, NHS Your baby's weight and height.