Trẻ sơ sinh ngủ hay giật mình: Nguyên nhân và cách khắc phục

Trẻ sơ sinh ngủ hay giật mình: Nguyên nhân và cách khắc phục

Giấc ngủ đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển trí não và thể chất của trẻ sơ sinh trong những tháng đầu đời. Tuy nhiên, nhiều bậc phụ huynh thường gặp phải tình trạng bé đang ngủ say đột nhiên giật nảy người, khóc ré lên và khó ngủ lại. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giấc ngủ của con mà còn gây ra áp lực tâm lý lớn cho người chăm sóc. Hiểu rõ cơ chế thần kinh và các yếu tố tác động sẽ giúp cha mẹ chủ động phân biệt được đâu là biểu hiện sinh lý bình thường và khi nào cần can thiệp y tế.

Phản xạ Moro và sự phát triển hệ thần kinh ở trẻ sơ sinh

Nguyên nhân khiến trẻ sơ sinh ngủ hay giật mình

Phần lớn các cơn giật mình ở trẻ dưới 4 tháng tuổi bắt nguồn từ phản xạ Moro – một phản xạ nguyên thủy tự nhiên của trẻ sơ sinh khi có cảm giác bị hụt hẫng hoặc mất điểm tựa. Khi phản xạ này kích hoạt, trẻ sẽ đột ngột giang hai tay, duỗi thẳng chân, sau đó co lại ôm lấy ngực như đang cố gắng bám víu vào một vật thể. Đây là cơ chế tự vệ sinh học tiến hóa giúp bảo vệ em bé trước các mối đe dọa từ môi trường xung quanh khi hệ thống cảm giác chưa được hoàn thiện đầy đủ.

Về mặt sinh lý thần kinh, não bộ của trẻ sơ sinh chưa phát triển hoàn chỉnh, các bao myelin bao bọc quanh sợi thần kinh chưa được bao phủ hoàn toàn. Điều này khiến cho các xung động thần kinh truyền đi dễ bị lan tỏa, không có sự ức chế ngược từ vỏ não như ở người lớn. Do đó, một kích thích nhỏ từ âm thanh đột ngột, ánh sáng thay đổi hay thậm chí là sự thay đổi tư thế nằm của bé cũng có thể kích hoạt chuỗi phản xạ vận động không tự chủ này.

Đội ngũ biên tập Chăm con chuẩn nhận thấy rằng, phản xạ Moro thường đạt đỉnh điểm vào tháng thứ nhất và bắt đầu giảm dần, biến mất hoàn toàn khi trẻ được 3 đến 6 tháng tuổi. Nếu hiện tượng giật mình đi kèm với các dấu hiệu như co giật liên tục ngay cả khi đã giữ tay bé, sụt cân, hoặc biếng ăn, cha mẹ cần đưa bé đến các cơ sở y tế chuyên khoa nhi để tầm soát các nguyên nhân bệnh lý như thiếu canxi, thiếu vitamin D3 hay các rối loạn chức năng thần kinh sớm.

Chu kỳ giấc ngủ hoạt động và yếu tố môi trường phòng ngủ

Một nguyên nhân khác khiến trẻ sơ sinh dễ giật mình nằm ở cấu trúc giấc ngủ đặc thù của nhóm tuổi này. Khác với người trưởng thành dành phần lớn thời gian cho giấc ngủ sâu, giấc ngủ của trẻ sơ sinh bao gồm khoảng 50% là giấc ngủ cử động mắt nhanh (Active Sleep hay REM sleep). Trong giai đoạn này, não bộ của trẻ vẫn hoạt động rất tích cực, nhịp thở có thể không đều, mắt chuyển động dưới mí mắt và các cơ bắp có xu hướng co thắt nhẹ, dễ dẫn đến những cử động giật mình tự phát.

Cơ chế của giấc ngủ REM đóng vai trò tối quan trọng trong việc xử lý thông tin, kết nối các khớp thần kinh và phát triển các vùng não bộ chịu trách nhiệm về trí nhớ và học tập. Tuy nhiên, do ranh giới giữa trạng thái ngủ nông và thức tỉnh trong chu kỳ REM rất mong manh, các yếu tố nhiễu loạn từ môi trường như nhiệt độ phòng quá nóng, độ ẩm không phù hợp hoặc tiếng ồn đột ngột sẽ lập tức khuếch đại các kích thích cảm giác, khiến bé giật mình và tỉnh giấc hoàn toàn.

Thêm vào đó, việc đặt bé nằm xuống nệm khi chưa chuyển sang giai đoạn ngủ sâu (Quiet Sleep) cũng dễ làm kích hoạt cảm giác rơi tự do, dẫn đến giật mình tỉnh giấc. Để duy trì chu kỳ ngủ liên tục cho bé, nhiệt độ phòng lý tưởng nên được duy trì ổn định ở mức 22 - 24 độ C đối với trẻ mặc quần áo mỏng và đắp chăn nhẹ, đồng thời hạn chế tối đa các nguồn ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trong khu vực ngủ của trẻ.

Các biện pháp khoa học cải thiện giấc ngủ và hạn chế giật mình

Để giảm thiểu tần suất giật mình và giúp trẻ sơ sinh thiết lập nhịp sinh học ổn định, cha mẹ cần áp dụng các biện pháp chăm sóc dựa trên việc tái tạo lại môi trường ấm áp, an toàn như trong tử cung của người mẹ. Sử dụng kỹ thuật quấn kén bằng vải mềm, co giãn tốt là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để kiểm soát phản xạ Moro không tự chủ ở tay và chân của bé.

Cơ chế của việc quấn kén dựa trên áp lực tiếp xúc nhẹ nhàng lên da (Deep Touch Pressure), giúp gửi các tín hiệu thư giãn đến hệ thần kinh trung ương, ức chế các chuyển động đột ngột của các chi mà không làm cản trở hô hấp hay cử động khớp hông của bé. Khi cơ thể bé được ôm giữ nhẹ nhàng, hệ thần kinh đối giao cảm sẽ hoạt động ưu thế hơn, làm giảm nhịp tim và ổn định nhịp thở, từ đó rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ sâu.

Tuy nhiên, phương pháp này cần được sử dụng đúng cách và có giới hạn thời gian phù hợp. Cha mẹ chỉ nên quấn bé khi ngủ và phải ngừng hoàn toàn việc quấn kén ngay khi bé có những dấu hiệu đầu tiên của việc biết lật (thường vào khoảng 3 - 4 tháng tuổi) để tránh nguy cơ ngạt thở do không thể tự lật lại. Bên cạnh đó, việc thiết lập một quy trình trước khi đi ngủ đồng nhất như tắm nước ấm, massage nhẹ nhàng và nghe nhạc trắng (White Noise) với âm lượng vừa phải dưới 50 dB sẽ giúp tạo phản xạ có điều kiện, báo hiệu cho não bộ của trẻ chuẩn bị bước vào trạng thái nghỉ ngơi.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh ngủ hay giật mình có phải do thiếu canxi không? Thiếu canxi và vitamin D3 là một trong những nguyên nhân bệnh lý gây kích thích thần kinh khiến trẻ dễ giật mình, rướn người, rụng tóc vành khăn hay đổ mồ hôi trộm. Tuy nhiên, nếu bé vẫn tăng cân tốt và không có biểu hiện bất thường nào khác, hiện tượng giật mình phần lớn chỉ là phản xạ sinh lý Moro bình thường.
Khi nào phản xạ giật mình ở trẻ sơ sinh tự biến mất? Phản xạ Moro tự nhiên gây ra hiện tượng giật mình thường xuất hiện ngay sau khi sinh, đạt đỉnh điểm trong tháng đầu tiên và sẽ giảm dần rồi biến mất hoàn toàn khi trẻ đạt 3 đến 6 tháng tuổi, khi hệ thần kinh của bé đã hoàn thiện hơn.
Có nên dùng gối chặn để tránh trẻ bị giật mình khi ngủ không? Việc sử dụng gối chặn, thú nhồi bông hoặc chăn quá dày xung quanh khu vực ngủ của trẻ sơ sinh không được khuyến cáo vì làm tăng nguy cơ hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS) do ngạt thở. Thay vào đó, cha mẹ nên sử dụng nhộng chũn hoặc quấn kén vừa vặn, an toàn cho bé.