Dấu hiệu bệnh não mô cầu ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi

Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ nhũ nhi dưới 1 tuổi, là nhóm đối tượng có nguy cơ mắc bệnh não mô cầu cao nhất và dễ tử vong nhất. Điều đáng sợ là ở lứa tuổi chưa biết nói này, các triệu chứng lại vô cùng kín đáo: trẻ thường không có biểu hiện "cứng gáy" điển hình như người lớn mà lại khởi phát bằng tiêu chảy, quấy khóc hoặc bỏ bú. Việc cha mẹ nhận diện chính xác các dấu hiệu cảnh báo sớm dưới đây chính là chìa khóa quyết định mạng sống và tương lai của trẻ.

1. Vì sao trẻ nhũ nhi dưới 1 tuổi là "đích ngắm" nguy hiểm nhất của não mô cầu?

Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các thống kê dịch tễ học, mặc dù vi khuẩn Neisseria meningitidis có thể tấn công mọi lứa tuổi, nhưng tỷ lệ mắc bệnh cao nhất luôn tập trung ở trẻ nhũ nhi từ 3 đến 12 tháng tuổi, đặc biệt nguy kịch ở nhóm trẻ dưới 5 tháng tuổi.

Lý giải về mặt y khoa, giai đoạn từ sau 2 tháng tuổi đến dưới 1 tuổi chính là "khoảng trống miễn dịch" đầy rủi ro của trẻ:

• Lượng kháng thể thụ động mà mẹ truyền cho bé qua nhau thai bắt đầu suy giảm nhanh chóng từ mốc 2 tháng tuổi.

• Trong khi đó, hệ thống miễn dịch tự thân và hàng rào máu não của trẻ nhũ nhi vẫn chưa phát triển hoàn thiện để tự chống lại lớp vỏ polysaccharide độc lực cao của vi khuẩn não mô cầu.

• Trẻ dễ bị lây nhiễm vi khuẩn qua đường hô hấp khi được người lớn (vốn có thể là người lành mang trùng ở mũi họng mà không hề có triệu chứng) ôm hôn, cưng nựng hoặc chăm sóc trực tiếp ở khoảng cách gần.

2. Sai lầm khi chờ dấu hiệu "cứng cổ" ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi

Khi nhắc đến viêm màng não, hầu hết phụ huynh đều nghĩ ngay đến tam chứng kinh điển: đau đầu dữ dội, nôn vọt và cứng gáy (cổ cứng đơ không gập xuống được). Tuy nhiên, theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của Bộ Y tế (Quyết định 975/QĐ-BYT), bệnh cảnh ở trẻ nhỏ có sự khác biệt rất lớn so với trẻ lớn và người trưởng thành:

Do hộp sọ và các khớp sọ của trẻ nhũ nhi chưa đóng kín hoàn toàn, khi dịch mủ tích tụ làm tăng áp lực nội sọ, áp lực này sẽ đẩy phồng vùng thóp trước của trẻ lên thay vì gây co cứng cơ vùng gáy. Nếu cha mẹ thấy cổ con vẫn mềm mà chủ quan loại trừ viêm màng não thì sẽ đánh mất thời gian vàng cấp cứu.

3. 3 nhóm dấu hiệu bệnh não mô cầu ở trẻ nhỏ cha mẹ cần thuộc lòng

Sau thời gian ủ bệnh trung bình từ 3 đến 4 ngày (dao động 2 – 10 ngày), trẻ mắc não mô cầu sẽ bộc lộ các triệu chứng từ nhẹ đến nguy kịch:

3.1. Nhóm dấu hiệu khởi phát (Dễ nhầm cảm cúm hoặc rối loạn tiêu hóa)

Ở những giờ đầu tiên, triệu chứng thường rất mơ hồ khiến cha mẹ dễ nhầm với sốt siêu vi hoặc mọc răng:

• Sốt cao đột ngột: Trẻ sốt cao 39 – 40 độ C, tay chân lạnh run.

• Rối loạn ăn uống và tiêu hóa: Trẻ nôn ói nhiều, bỏ bú hoặc bú rất kém, kèm theo đi ngoài phân lỏng (tiêu chảy).

• Thay đổi hành vi: Trẻ mệt mỏi, ít chơi, quấy khóc dai dẳng không dỗ được hoặc khóc thét lên mỗi khi mẹ bế xốc lên hay chạm vào người.

3.2. Nhóm dấu hiệu thần kinh – màng não ở nhũ nhi

Khi vi khuẩn đã xâm nhập màng não, cha mẹ cần kiểm tra ngay các biểu hiện sau:

• Thóp phồng: Khi trẻ nằm yên và không khóc, cha mẹ quan sát hoặc đặt nhẹ tay lên vùng thóp trước trên đỉnh đầu trẻ sẽ thấy thóp căng phồng lên (thậm chí đập phập phồng theo nhịp mạch).

• Sợ ánh sáng và rối loạn tri giác: Trẻ nhắm nghiền mắt hoặc quay đi khi gặp ánh sáng mạnh; trạng thái chuyển nhanh từ kích thích quấy khóc sang lừ đừ, ngủ li bì khó đánh thức.

• Co giật: Trẻ lên cơn co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ tay chân, mắt nhìn ngược, hôn mê.

3.3. Nhóm dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết và Tử ban trên da

• Nổi ban xuất huyết hoại tử: Trên da bé (thường bắt đầu ở hai chân, mông hoặc cánh tay) xuất hiện các chấm màu đỏ sẫm hoặc mảng bầm tím, ấn tay hay đáy cốc thủy tinh vào không mất màu. Các vết tử ban não mô cầu này lan rộng cực nhanh chỉ trong vài giờ thành hình sao hoặc hình bản đồ có tâm hoại tử đen.

• Dấu hiệu sốc tuần hoàn: Tay chân trẻ lạnh ngắt, da tái nhợt hoặc nổi bông tím tái, thở nhanh gấp, tiểu rất ít hoặc không đi tiểu (thiểu niệu, vô niệu).

4. Mức độ nguy hiểm và nguyên tắc xử trí sống còn cho cha mẹ

Ở trẻ nhũ nhi, bệnh não mô cầu thể tối cấp diễn tiến vô cùng nhanh. Tỷ lệ tử vong của bệnh dao động từ 5% đến 15% và thường xảy ra ngay trong vòng 24 đến 48 giờ đầu sau khi nhập viện. Ngay cả khi được cứu sống, trẻ nhỏ vẫn đối mặt với nguy cơ cao bị hoại tử phải cắt cụt tay chân, tổn thương não để lại di chứng điếc, động kinh hoặc chậm phát triển trí tuệ, vận động về sau.

Thông điệp khẩn cấp từ bác sĩ Nhi khoa: Ngay khi phát hiện trẻ có 1 trong 4 cụm dấu hiệu:

(1) Sốt cao kèm nôn ói;

(2) Lừ đừ, bỏ bú, quấy khóc bất thường hoặc thóp phồng;

(3) Nổi chấm ban đỏ tím trên da;

(4) Co giật hoặc tay chân lạnh tím tái, phụ huynh phải đưa trẻ đến bệnh viện gần nhất ngay lập tức.

Tại bệnh viện, việc tiêm kháng sinh đặc hiệu (Ceftriaxone hoặc Cefotaxime liều viêm màng não) càng sớm tính theo từng giờ sẽ quyết định khả năng sống còn và bảo toàn não bộ cho bé.

5. Bảo vệ con từ "thời điểm vàng" 6 tuần – 2 tháng tuổi bằng vắc-xin

Vì bệnh diễn tiến quá nhanh và triệu chứng ở trẻ nhũ nhi rất khó nhận biết sớm, tiêm vắc-xin ngay từ những tháng đầu đời là biện pháp hiệu quả nhất để chủ động tạo lớp miễn dịch bảo vệ trẻ.

Theo khuyến cáo tiêm chủng hiện hành tại Việt Nam, cha mẹ không cần phải chờ đến khi con lớn mới tiêm được não mô cầu mà có thể khởi động ngay từ sớm:

• Từ 6 tuần tuổi (1,5 tháng tuổi): Cho bé tiêm vắc-xin cộng hợp tứ giá Nimenrix (Bỉ) hoặc MenQuadfi (Pháp/Mỹ) để phòng sớm 4 nhóm huyết thanh A, C, Y, W-135.

• Từ 2 tháng tuổi: Cho bé tiêm vắc-xin thế hệ mới Bexsero (Ý) để phòng đặc hiệu não mô cầu nhóm B – chủng vi khuẩn nguy hiểm chiếm tỷ lệ gây bệnh cao nhất ở trẻ nhỏ dưới 5 tháng tuổi.

• Từ 6 tháng – 9 tháng tuổi: Nếu trẻ chưa được tiêm sớm ở giai đoạn trên, cha mẹ có thể lựa chọn vắc-xin VA-Mengoc-BC (Cuba – từ 6 tháng tuổi) và Menactra (Mỹ – từ 9 tháng tuổi).

>>> Lịch tiêm vacxin não mô cầu và chi phí

Các mũi tiêm này hoàn toàn có thể tiêm đồng thời (ở các vị trí tiêm khác nhau như hai bên cơ đùi trước bên) cùng với vắc-xin 6 trong 1 và vắc-xin phế cầu trong cùng một buổi tiêm để bé không bị trễ lịch. Cha mẹ cũng đừng quên tìm hiểu kỹ cách chăm sóc và theo dõi trẻ sau tiêm vắc-xin não mô cầu cũng như giữ vệ sinh tay, vệ sinh nhà cửa thông thoáng để bảo vệ bé toàn diện trước