Cách chăm sóc và theo dõi trẻ sau tiêm vắc-xin não mô cầu

Đưa trẻ đi tiêm phòng theo đúng lịch tiêm 5 loại vắc-xin não mô cầu là lá chắn quan trọng nhất giúp bảo vệ con trước sự tấn công chớp nhoáng của bệnh não mô cầu. Tuy nhiên, nhiều bậc phụ huynh vẫn không khỏi lo lắng khi thấy con bị sốt, quấy khóc hay sưng đau tại chỗ tiêm, đặc biệt là khi trẻ tiêm cùng lúc nhiều mũi vắc-xin ở giai đoạn 2 tháng tuổi. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn cha mẹ quy trình chuẩn bị, chăm sóc và theo dõi trẻ trước, trong và sau khi tiêm vắc-xin não mô cầu an toàn, chuẩn y khoa.

1. Chuẩn bị trước và trong khi tiêm vắc-xin não mô cầu cho trẻ

Một quy trình tiêm chủng an toàn luôn bắt đầu từ khâu khám sàng lọc kỹ lưỡng và sự phối hợp nhịp nhàng giữa phụ huynh với nhân viên y tế.

1.1. Khám sàng lọc và những thông tin cha mẹ cần báo cho bác sĩ

Trước khi chỉ định tiêm, bác sĩ sẽ thăm khám tổng quát để đánh giá thể trạng của bé. Cha mẹ cần thông báo trung thực và đầy đủ các thông tin sau:

• Tiền sử dị ứng: Báo ngay nếu trẻ từng có phản ứng dị ứng mạnh (hoặc sốc phản vệ) với bất kỳ thành phần nào của vắc-xin hay tá dược trong các lần tiêm trước.

• Tình trạng sức khỏe hiện tại (Khi nào cần hoãn tiêm?): Nếu trẻ đang bị sốt cao cấp tính, bác sĩ sẽ chỉ định tạm hoãn tiêm và sắp xếp lịch tiêm bù sớm nhất khi trẻ khỏe lại . Tuy nhiên, nếu trẻ chỉ bị cảm lạnh nhẹ không kèm sốt cao thì vẫn có thể tiêm chủng bình thường.

>>> Trẻ bị trễ lịch tiêm vắc-xin não mô cầu phải làm sao?

• Cơ địa đặc biệt của trẻ: Phụ huynh cần báo rõ nếu trẻ là trẻ sinh non, trẻ có tiền sử co giật do sốt cao, hoặc trẻ mắc chứng rối loạn đông máu / xu hướng chảy máu nặng (nhóm trẻ dễ chảy máu có thể được bác sĩ sắp xếp tiêm ngay sau liệu pháp thay thế yếu tố đông máu).

1.2. Vị trí tiêm và cách giữ trẻ trong lúc tiêm

• Đường tiêm và vị trí tiêm: Tất cả các loại vắc-xin não mô cầu hiện nay (Nimenrix, MenQuadfi, Menactra, Bexsero, VA-Mengoc-BC) đều được tiêm bắp sâu với liều 0,5 ml. Đối với trẻ nhũ nhi, vị trí tiêm ưu tiên là mặt trước bên cơ đùi; đối với trẻ lớn và người trưởng thành, vị trí tiêm là vùng cơ delta ở cánh tay trên.

• Khi tiêm đồng thời nhiều vắc-xin: Vắc-xin não mô cầu (như Bexsero hoặc Nimenrix) có thể tiêm cùng buổi với vắc-xin 6 trong 1, phế cầu, sởi – quai bị – rubella hoặc thủy đậu, nhưng bắt buộc phải tiêm ở các vị trí riêng biệt (ví dụ hai bên đùi khác nhau) để tăng hiệu quả và giảm tương tác phản ứng phụ tại chỗ.

• Tư thế giữ trẻ: Trong lúc điều dưỡng thực hiện mũi tiêm, cha mẹ nên ôm giữ trẻ ở tư thế thoải mái nhưng chắc chắn để tránh trẻ giật mình hay cử động đột ngột, đồng thời vỗ về bằng giọng nói nhẹ nhàng nhằm giảm căng thẳng cho bé.

2. Các phản ứng bình thường sau tiêm vắc-xin não mô cầu

Cũng giống như các loại vắc-xin khác, sau khi tiêm vắc-xin não mô cầu nhóm B Bexsero và VA-Mengoc-BC hay nhóm tứ giá ACWY, cơ thể trẻ sẽ kích hoạt hệ thống miễn dịch để tạo kháng thể đặc hiệu. Quá trình này có thể gây ra một số phản ứng phụ nhưng hầu hết đều ở mức độ nhẹ và tự khỏi sau 1 – 2 ngày:

• Phản ứng tại vị trí tiêm: Đau nhức, đỏ da, sưng nhẹ hoặc tụ máu nhỏ ngay tại vết tiêm (tình trạng tụ máu ít gặp ở trẻ nhũ nhi).

• Phản ứng toàn thân:

  • Trẻ bị sốt nhẹ.

  • Trẻ cáu kỉnh, quấy khóc, bứt rứt hoặc ngủ gà nhiều hơn bình thường.

  • Giảm cảm giác thèm ăn, trẻ bú ít hơn một chút.

  • Một số trẻ có thể bị đau đầu (ở trẻ lớn), buồn nôn, nôn trớ hoặc tiêu chảy nhẹ thoáng qua.

3. Quy tắc vàng chăm sóc trẻ: "30 phút tại điểm tiêm" và "24 – 48 giờ tại nhà"

3.1. 30 phút bắt buộc tại cơ sở tiêm chủng

Sau khi hoàn tất mũi tiêm, cha mẹ tuyệt đối không đưa trẻ về ngay mà phải cho bé ở lại trung tâm tiêm chủng tối thiểu 30 phút.

• Đây là khoảng thời gian quan trọng nhất để nhân viên y tế theo dõi và xử trí kịp thời các phản ứng phản vệ tức thì như phát ban, thở khò khè, khó thở hoặc quấy khóc thét bất thường.

• Trước khi ra về, điều dưỡng viên sẽ kiểm tra lại nhiệt độ cơ thể, đánh giá vết tiêm trên đùi/tay của bé và dặn dò chi tiết cách theo dõi tại nhà.

3.2. Cách chăm sóc trẻ trong 24 – 48 giờ đầu tại nhà

Khi về nhà, phụ huynh cần tiếp tục giám sát sát sao tình trạng sức khỏe của trẻ trong vòng 2 ngày đầu tiên với các biện pháp chăm sóc cụ thể sau:

1. Theo dõi thân nhiệt và xử trí sốt đúng cách:

• Cặp nhiệt độ cho trẻ thường xuyên (đặc biệt là vào ban đêm) trong 24 – 48 giờ đầu.

• Nếu trẻ sốt nhẹ, cha mẹ mặc quần áo thoáng mát cho con và dùng thuốc hạ sốt theo đúng liều lượng bác sĩ đã hướng dẫn.

• Nếu trẻ sốt kèm theo quấy khóc, bứt rứt khó chịu, cha mẹ có thể lau mát cơ thể cho bé bằng nước ấm để giúp tản nhiệt.

• Lưu ý đặc biệt: Đối với trẻ sinh non hoặc trẻ có tiền sử co giật do sốt, gia đình cần chuẩn bị sẵn thuốc hạ sốt dạng viên đặt hậu môn theo đúng chỉ định của bác sĩ để sử dụng kịp thời khi trẻ lên cơn sốt.

2. Chăm sóc vết tiêm bị sưng đỏ, đau:

• Nếu vùng đùi hoặc cánh tay nơi tiêm bị sưng nóng, cha mẹ hãy dùng khăn sạch chườm mát nhẹ nhàng lên vùng tiêm để giảm đau cho bé.

• Những việc tuyệt đối tránh: Không tự ý xoa bóp mạnh vào vết tiêm, không chườm đá lạnh trực tiếp trong thời gian dài và tuyệt đối không đắp bất kỳ loại lá cây, lòng trắng trứng hay lát khoai tây lên vết tiêm để tránh gây bỏng lạnh hoặc nhiễm trùng áp-xe.

3. Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt:

• Cho trẻ bú mẹ nhiều cữ hơn (đối với trẻ nhũ nhi) hoặc khuyến khích trẻ uống thêm nhiều nước, sữa, nước trái cây để bù nước và điện giải khi cơ thể có sốt.

• Đối với trẻ lớn, cần nhắc trẻ hạn chế chạy nhảy hoặc vận động thể lực mạnh trong ngày đầu mới tiêm xong.

4. Phân biệt phản ứng thông thường và dấu hiệu nguy hiểm cần đi viện ngay

Để giúp cha mẹ không quá hoang mang nhưng cũng không chủ quan bỏ sót biến chứng, bảng dưới đây tổng hợp ranh giới rõ ràng giữa phản ứng sau tiêm bình thường và các dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đi cấp cứu:

Nếu phát hiện trẻ có bất kỳ dấu hiệu nào ở cột bên phải (hoặc nghi ngờ trẻ đã ủ bệnh từ trước với các dấu hiệu bệnh não mô cầu ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi, phụ huynh cần đưa bé đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức để được bác sĩ can thiệp.

5. Bí quyết giúp cha mẹ quản lý lịch tiêm chủng không bỏ sót mũi nhắc

Để vắc-xin não mô cầu phát huy tối đa hiệu quả bảo vệ lâu dài (lên tới 95% với Bexsero hay duy trì kháng thể đến 10 năm với Nimenrix), trẻ bắt buộc phải được tiêm đủ số mũi cơ bản và mũi nhắc lại theo đúng độ tuổi. Cha mẹ nên ghi chép cẩn thận vào sổ tiêm chủng hoặc cài đặt các ứng dụng quản lý tiêm chủng trên điện thoại để nhận thông báo nhắc lịch tự động trước mỗi kỳ tiêm.

Việc trang bị đầy đủ kiến thức chăm sóc sau tiêm và tuân thủ lịch chủng ngừa chính là món quà sức khỏe vô giá giúp cha mẹ chủ động phòng ngừa bệnh viêm màng não mô cầu hiệu quả nhất cho con yêu ngay từ những năm tháng đầu đời.