Cần làm gì khi tiếp xúc gần với người mắc não mô cầu?

Khi trong gia đình, trường học hay khu dân cư xuất hiện một ca mắc, tâm lý hoang mang là điều khó tránh khỏi bởi đây là bệnh truyền nhiễm lây qua đường hô hấp có thể gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ. Tuy nhiên, người tiếp xúc hoàn toàn có thể tự bảo vệ mình và cắt đứt chuỗi lây lan nếu thực hiện đúng quy trình xử trí y tế và uống kháng sinh dự phòng não mô cầu kịp thời. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn chi tiết từng bước cần làm ngay và phác đồ thuốc dự phòng theo quy định của Bộ Y tế.

1. Ai được xác định là "người tiếp xúc gần" cần uống thuốc dự phòng?

Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) cư trú tại niêm mạc vùng mũi họng và lây truyền trực tiếp từ người sang người qua các giọt bắn dịch tiết đường hô hấp khi ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Khả năng lây truyền sẽ tăng cao nếu người tiếp xúc đang đồng nhiễm các virus đường hô hấp khác.

Theo Quyết định số 3897/QĐ-BYT của Bộ Y tế và các hướng dẫn chuyên môn hiện hành, người tiếp xúc gần có chỉ định can thiệp dự phòng bao gồm những người đã tiếp xúc với bệnh nhân trong khoảng thời gian từ 7 ngày trước ngày bệnh nhân khởi phát triệu chứng cho đến 24 giờ sau khi bệnh nhân được điều trị bằng kháng sinh đặc hiệu:

• Người sống cùng hộ gia đình: Ông bà, cha mẹ, anh chị em, vợ chồng ăn ở, sinh hoạt chung một nhà với người bệnh.

• Người sinh hoạt chung trong môi trường tập thể khép kín: Bạn học cùng lớp, trẻ cùng nhóm nhà trẻ/mẫu giáo, người ở cùng phòng ký túc xá, chiến sĩ cùng tiểu đội/đại đội trong doanh trại quân đội.

• Người có tiếp xúc ngắn nhưng trực tiếp với dịch tiết: Người trò chuyện trực tiếp ở cự ly gần mà không đeo khẩu trang, người dùng chung đồ cá nhân (cốc nước, bát đũa, khăn mặt), hoặc nhân viên y tế/người chăm sóc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng của bệnh nhân (như hút đờm, đặt nội khí quản) trước khi bệnh nhân dùng kháng sinh đủ 24 giờ.

2. 4 việc cần làm ngay trong 24 giờ đầu sau khi phát hiện tiếp xúc

Ngay khi biết mình hoặc con em có tiếp xúc gần với ca bệnh xác định hoặc nghi ngờ mắc não mô cầu, bạn cần bình tĩnh triển khai ngay 4 bước sau:

2.1. Cách ly tuyệt đối nguồn lây tối thiểu 24 giờ sau khi dùng kháng sinh

• Người bệnh phải được đưa vào bệnh viện điều trị tại phòng cách ly riêng biệt.

• Vi khuẩn não mô cầu ở vùng hầu họng sẽ bị bất hoạt nhanh sau khi bệnh nhân được tiêm kháng sinh đặc hiệu (như Ceftriaxone, Cefotaxime), do đó bệnh nhân và người chăm sóc bắt buộc phải đeo khẩu trang và hạn chế tiếp xúc tối thiểu trong vòng 24 giờ đầu sau khi bắt đầu dùng kháng sinh đặc hiệu.

2.2. Khai báo y tế để lập danh sách và uống kháng sinh dự phòng sớm

• Thông báo ngay cho cơ quan y tế địa phương (Trạm Y tế, Trung tâm Y tế hoặc CDC) để được lập danh sách người tiếp xúc gần.

• Tiếp nhận kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt (tốt nhất là trong vòng 24 giờ đầu sau khi xác định ca bệnh) theo chỉ định của bác sĩ nhằm tiêu diệt ngay vi khuẩn vừa xâm nhập vào niêm mạc mũi họng trước khi chúng kịp xuyên qua biểu mô vào máu. Nghiên cứu thực tế trên 300 tân binh năm 2023 cho thấy việc dùng kháng sinh dự phòng giúp giảm mạnh tỷ lệ mang vi khuẩn não mô cầu vùng hầu họng từ 3,0% xuống chỉ còn 1,0%.

2.3. Sát khuẩn mũi họng và vệ sinh cá nhân khẩn cấp

• Rửa tay kỹ bằng xà phòng dưới vòi nước sạch; súc miệng và súc họng nhiều lần trong ngày bằng các dung dịch sát khuẩn mũi họng thông thường.

• Đeo khẩu trang y tế khi giao tiếp và tuyệt đối không dùng chung vật dụng cá nhân với người khác.

2.4. Mở cửa thông khí và khử khuẩn môi trường sống

• Do vi khuẩn não mô cầu có sức đề kháng rất yếu ngoài môi trường (chỉ sống được vài giờ ngoài cơ thể, chết ở nhiệt độ 56°C trong 30 phút hoặc 60°C trong 10 phút), gia đình và trường học cần mở toang cửa sổ, cửa chính để đảm bảo thông thoáng khí và đón ánh nắng mặt trời.

• Giặt sạch chăn màn, quần áo, đồ dùng của người bệnh và phơi trực tiếp dưới nắng gắt 

>>> Cách phòng ngừa bệnh viêm màng não mô cầu 

3. Phác đồ uống kháng sinh dự phòng não mô cầu theo Bộ Y tế

Việc sử dụng kháng sinh dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) bắt buộc phải tuân theo chỉ định và liều lượng của bác sĩ dựa trên độ tuổi, cân nặng và cơ địa của từng người. Dưới đây là phác đồ chuẩn theo Quyết định số 3897/QĐ-BYT của Bộ Y tế và cập nhật điều trị năm 2026:

(Lưu ý: Tùy theo diễn biến thực tế của từng ổ dịch cộng đồng hoặc trường học, việc mở rộng phạm vi uống kháng sinh dự phòng sẽ do các Viện Vệ sinh Dịch tễ hoặc Viện Pasteur hướng dẫn trực tiếp).

4. Cảnh báo kháng thuốc Ciprofloxacin tại miền Nam và lưu ý khi dùng thuốc

Trong nhiều năm trước đây, Ciprofloxacin viên uống 1 liều duy nhất thường được ưu tiên lựa chọn vì tính tiện lợi và sinh khả dụng đường uống đạt tới 70 – 80%. Tuy nhiên, người dân tuyệt đối không được tự ý ra hiệu thuốc mua Ciprofloxacin về uống vì hai lý do y khoa quan trọng sau:

1. Sự xuất hiện của chủng não mô cầu kháng Ciprofloxacin tại miền Nam: Các nghiên cứu dịch tễ học phân tử tại khu vực phía Nam Việt Nam đã phát hiện các chủng Neisseria meningitidis kháng lại kháng sinh Ciprofloxacin do đột biến điểm tại vùng quyết định đề kháng Quinolon trên gen gyrA. Theo hướng dẫn cập nhật tháng 4/2026 của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, không sử dụng Ciprofloxacin để dự phòng cho người tiếp xúc gần khi vùng giám sát trong 12 tháng qua thỏa mãn đồng thời 2 điều kiện: có từ 2 ca bệnh não mô cầu xâm lấn trở lên do chủng kháng Ciprofloxacin và số ca kháng thuốc này chiếm từ 20% trở lên trong tổng số ca não mô cầu xâm lấn. Tại các khu vực này (như khi xử trí các ổ dịch tại TP.HCM và các tỉnh phía Nam), bác sĩ sẽ chỉ định Rifampicin, Ceftriaxone hoặc Azithromycin thay cho Ciprofloxacin để đảm bảo diệt sạch vi khuẩn.

2. Thận trọng tác dụng phụ và tương tác thuốc: Theo Dược thư Quốc gia, Ciprofloxacin đi qua nhau thai và bài tiết qua sữa mẹ, đồng thời cần hết sức thận trọng ở trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, người có tiền sử động kinh hoặc thiếu hụt men G6PD. Khi uống Ciprofloxacin, không được uống cùng lúc với các viên bổ sung sắt, kẽm, canxi, magie hoặc sữa vì các ion kim loại này sẽ làm giảm mạnh sự hấp thu của thuốc kháng sinh.

5. Quy tắc tự theo dõi 10 ngày và chủ động tiêm vắc-xin bảo vệ lâu dài

5.1. Theo dõi thân nhiệt và triệu chứng trong vòng 10 ngày

Do thời kỳ ủ bệnh tối đa của vi khuẩn não mô cầu là từ 2 đến 10 ngày (trung bình 3 – 4 ngày), việc uống kháng sinh dự phòng không thay thế cho việc theo dõi y tế.

• Tất cả những người tiếp xúc gần phải tự theo dõi tình trạng sức khỏe và cặp nhiệt độ thường xuyên trong suốt 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng với người bệnh.

• Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào của bệnh não mô cầu thể tối cấp như: sốt cao đột ngột, ớn lạnh, đau mỏi cơ, đauhọng, đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn ói, cổ cứng hoặc nổi các chấm đỏ tím nghi ngờ tử ban, người tiếp xúc phải đến ngay bệnh viện gần nhất để được cách ly và truyền kháng sinh điều trị nội viện.

5.2. Chủ động tiêm vắc-xin để tạo miễn dịch bền vững

Kháng sinh dự phòng chỉ có tác dụng xóa bỏ tạm thời vi khuẩn ở vùng mũi họng ngay tại thời điểm phơi nhiễm chứ không tạo ra kháng thể bảo vệ lâu dài cho những lần tiếp xúc trong tương lai. Đối với các ổ dịch lớn, Bộ Y tế sẽ xem xét quyết định sử dụng vắc-xin chống dịch dựa trên tình hình dịch tễ cụ thể.

Đối với mỗi gia đình, giải pháp căn cơ nhất là chủ động đi tiêm phòng đầy đủ cả hai nhóm vắc-xin: nhóm B (Bexsero, VA-Mengoc-BC) và nhóm tứ giá ACWY (Nimenrix, MenQuadfi, Menactra) theo đúng lịch tiêm vắc-xin não mô cầu. Hãy trang bị đầy đủ kiến thức về bệnh nhiễm não mô cầu để luôn chủ động bảo vệ bản thân và những người thân yêu trước căn bệnh tối khẩn cấp này.