Cách phòng ngừa bệnh viêm màng não mô cầu hiệu quả theo Bộ Y tế

Trước mức độ nguy hiểm của diễn tiến 24 giờ của bệnh não mô cầu thể tối cấp với tỷ lệ tử vong và di chứng tàn phế cao, chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa bệnh viêm màng não mô cầu là lá chắn sống còn để bảo vệ từng cá nhân và cộng đồng. Do nguồn lây bệnh thường ẩn giấu âm thầm ở những người lành mang trùng không triệu chứng, việc phòng bệnh đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa tiêm chủng vắc-xin đặc hiệu, vệ sinh cá nhân – môi trường và uống thuốc dự phòng đúng chuẩn khi có phơi nhiễm. Dưới đây là cẩm nang hướng dẫn chi tiết cách phòng chống theo khuyến cáo của Bộ Y tế.

1. Hiểu rõ đặc điểm của vi khuẩn để cắt đứt đường lây truyền

Để phòng bệnh hiệu quả, trước hết cần nắm rõ điểm mạnh và điểm yếu của tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Neisseria meningitidis:

• Nguồn lây duy nhất là con người: Trong tự nhiên, ổ chứa duy nhất của vi khuẩn não mô cầu là vùng niêm mạc mũi, họng của người bệnh và người lành mang trùng. Các nghiên cứu giám sát tại Việt Nam cho thấy tỷ lệ người khỏe mạnh mang vi khuẩn ở vùng hầu họng có thể dao động từ 3% đến 25% ở nhóm thanh niên sống tập trung mà không hề có biểu hiện sốt hay đau ốm.

• Cơ chế phát tán: Vi khuẩn lây truyền trực tiếp qua đường hô hấp khi người lành hít phải các giọt bắn dịch tiết mũi họng lúc người mang mầm bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện ở cự ly gần hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân. Nguy cơ lây lan tăng cao đột biến tại các không gian khép kín đông người (nhà trẻ, trường học, ký túc xá, doanh trại) và khi cơ thể đang đồng nhiễm các virus đường hô hấp khác.

• Điểm yếu của vi khuẩn ngoài môi trường: Trái ngược với độc lực dữ dội khi xâm nhập vào máu, vi khuẩn não mô cầu có sức đề kháng rất yếu khi ra ngoài cơ thể: chúng chỉ sống được vài giờ ở ngoại cảnh, bị tiêu diệt hoàn toàn ở nhiệt độ 56 độ C trong 30 phút hoặc ở 60 độ C chỉ trong 10 phút, đồng thời dễ dàng bị tiêu diệt bởi ánh nắng mặt trời và các dung dịch sát khuẩn thông thường.

2. Phòng ngừa đặc hiệu bằng Vắc-xin: Biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất

Theo Bộ Y tế và các chuyên gia truyền nhiễm, chủ động tiêm vắc-xin là phương pháp phòng bệnh hiệu quả và bền vững nhất giúp cơ thể tạo sẵn kháng thể đặc hiệu tiêu diệt vi khuẩn ngay khi chúng vừa xâm nhập.

2.1. Các loại vắc-xin phòng viêm màng não mô cầu tại Việt Nam

Hiện nay, hệ thống tiêm chủng tại Việt Nam đang triển khai 5 loại vắc-xin giúp bảo vệ trẻ nhỏ từ 6 tuần tuổi và người lớn trước 5 nhóm huyết thanh nguy hiểm nhất (A, B, C, Y, W-135) 

>>> Tra cứu lịch tiêm 5 loại vắc-xin não mô cầu

• Vắc-xin phòng nhóm B và BC:

  • Bexsero (Ý): Vắc-xin tái tổ hợp đa thành phần thế hệ mới phòng não mô cầu nhóm B với hiệu quả bảo vệ lên đến 95%, chỉ định tiêm sớm cho trẻ từ 2 tháng tuổi đến người lớn 50 tuổi.

  • VA-Mengoc-BC (Cuba): Vắc-xin phòng hai nhóm B và C với hiệu quả từ 80% – 100%, chỉ định cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến người lớn 45 tuổi.

• Vắc-xin tứ giá phòng 4 nhóm A, C, Y, W-135:

  • Nimenrix (Bỉ): Vắc-xin cộng hợp tiên tiến chỉ định cho trẻ từ tròn 6 tuần tuổi trở lên và người lớn (không giới hạn tuổi tối đa), duy trì kháng thể bảo vệ lên đến 10 năm.

  • MenQuadfi (Pháp/Mỹ): Vắc-xin cộng hợp thế hệ mới chỉ định từ 6 tuần tuổi (hoặc 12 tháng tuổi) trở lên và người lớn không giới hạn tuổi trên.

  • Menactra (Mỹ): Chỉ định cho trẻ từ 9 tháng tuổi đến người lớn 55 tuổi.

2.2. Nguyên tắc tiêm chủng toàn diện không bỏ sót nhóm huyết thanh

Do các đợt bùng phát dịch gần đây tại Việt Nam (như ổ dịch 5 ca mắc tại trường học và khu dân cư ở TP.HCM vào tháng 10/2026) chủ yếu do nhóm huyết thanh B gây ra, trong khi vắc-xin nhóm ACWY lại không có khả năng phòng chéo nhóm B, người dân nên tiêm kết hợp cả hai dòng vắc-xin

>>> Tại sao đã tiêm vắc-xin ACWY vẫn cần tiêm thêm vắc-xin nhóm B

3. Biện pháp vệ sinh cá nhân và môi trường sống hàng ngày

Do vắc-xin không thể bao phủ 100% mọi chủng huyết thanh hiếm gặp và cần thời gian để tạo kháng thể, Quyết định số 3897/QĐ-BYT của Bộ Y tế khuyến cáo mọi người dân duy trì nghiêm ngặt các biện pháp phòng bệnh không đặc hiệu hàng ngày:

1. Vệ sinh tay và sát khuẩn mũi họng: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng với nước sạch (đặc biệt là trước và sau khi chăm sóc trẻ nhỏ); chủ động súc miệng, họng hàng ngày bằng các dung dịch sát khuẩn mũi họng thông thường để làm sạch vùng cư trú của vi khuẩn.

2. Thực hành quy tắc vệ sinh hô hấp: Hướng dẫn trẻ nhỏ và người lớn dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay che miệng, mũi khi ho, hắt hơi; tuyệt đối không dùng chung các vật dụng cá nhân (cốc uống nước, bát đũa, khăn mặt, bàn chải đánh răng) với người khác.

3. Đảm bảo thông khí và ánh sáng tự nhiên: Thường xuyên mở cửa sổ, cửa chính tại nhà ở, nhà trẻ, phòng học, ký túc xá và nơi làm việc để không khí lưu thông; giặt giũ và phơi chăn màn, đồ dùng cá nhân dưới ánh nắng mặt trời để tiêu diệt mầm bệnh.

4. Nâng cao thể trạng: Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng, bổ sung vitamin, uống đủ nước và rèn luyện thể lực đều đặn để củng cố hệ miễn dịch đường hô hấp.

4. Quy trình cách ly và uống kháng sinh dự phòng khi có người mắc bệnh

Khi phát hiện một trường hợp mắc hoặc nghi ngờ mắc não mô cầu trong gia đình, trường học hay đơn vị, công tác xử trí y tế dự phòng phải được kích hoạt ngay lập tức để chặn đứng nguy cơ bùng phát ổ dịch:

4.1. Cách ly người bệnh

• Bệnh nhân phải được đưa vào cơ sở y tế để điều trị kháng sinh đặc hiệu sớm và bố trí nằm tại phòng cách ly riêng.

• Hạn chế tối đa người ra vào tiếp xúc; người bệnh và người chăm sóc bắt buộc phải đeo khẩu trang y tế tối thiểu trong vòng 24 giờ đầu tiên sau khi bệnh nhân đã được sử dụng kháng sinh đặc hiệu.

4.2. Lập danh sách theo dõi và uống kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc gần

Ai là người tiếp xúc gần cần dự phòng? Là những người sống cùng nhà, sinh hoạt cùng phòng tập thể (nhà trẻ, lớp học, doanh trại) với bệnh nhân trong vòng 7 ngày trước khi khởi phát bệnh cho đến 24 giờ sau khi bệnh nhân bắt đầu dùng kháng sinh đặc hiệu, hoặc người có tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hô hấp của người bệnh.

Nhóm đối tượng này cần được lập danh sách theo dõi thân nhiệt và sức khỏe chặt chẽ trong vòng 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng (đặc biệt lưu ý các dấu hiệu bệnh não mô cầu ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi như sốt, bỏ bú, lừ đừ), đồng thời sử dụng kháng sinh dự phòng theo chỉ định của bác sĩ để loại trừ vi khuẩn khỏi vùng hầu họng:

Khi bản thân hoặc người nhà xuất hiện bất kỳ triệu chứng nghi ngờ nào như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, buồn nôn, cổ cứng hoặc nổi ban đỏ tím trên da, cần đến ngay bệnh viện gần nhất để khám và thông báo cho y tế địa phương, tuyệt đối không tự ý mua thuốc uống tại nhà. Chủ động kết hợp tiêm chủng đầy đủ và giữ gìn vệ sinh hô hấp chính là chìa khóa vững chắc nhất giúp bạn nắm trọn kiến thức về bệnh viêm màng não mô cầu và bảo vệ gia đình an toàn trước dịch bệnh.