Tử ban não mô cầu là gì? Cách phân biệt với ban sốt xuất huyết

Sự xuất hiện của các nốt tử ban não mô cầu trên da là một trong những dấu hiệu báo động đỏ khẩn cấp nhất trong y khoa. Đây là biểu hiện đặc trưng cho thấy vi khuẩn đã xâm nhập sâu vào dòng máu, có khả năng đẩy người bệnh vào trạng thái sốc nhiễm độc và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ. Vậy tử ban trong bệnh não mô cầu có hình dạng như thế nào và làm sao để không nhầm lẫn với ban sốt xuất huyết hay dị ứng thông thường?

1. Tử ban não mô cầu là gì và hình thành như thế nào?

Tử ban não mô cầu (tên y khoa là Purpura fulminans – ban xuất huyết tối cấp hay ban xuất huyết hoại tử) là những chấm hoặc mảng xuất huyết dưới da kèm theo hoại tử mô do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra.

Khi vi khuẩn não mô cầu vượt qua niêm mạc mũi họng để tràn vào hệ tuần hoàn máu (gây bệnh cảnh nhiễm khuẩn huyết), chúng nhân lên nhanh chóng và giải phóng nội độc tố lipooligosaccharide. Độc tố này tấn công trực tiếp vào thành mạch máu, khởi phát hội chứng Waterhouse-Friderichsen và đông máu nội mạch rải rác (DIC). Hệ quả là hàng loạt cục máu đông nhỏ li ti hình thành làm tắc nghẽn vi mạch ngoại vi, đồng thời làm cạn kiệt tiểu cầu (ghi nhận ở 37,7% ca bệnh) và yếu tố đông máu (67,9% ca bệnh), khiến máu thoát ra ngoài lòng mạch và làm chết mô da tại chỗ.

2. Đặc điểm nhận diện điển hình của tử ban não mô cầu

Khác với các loại phát ban da lành tính, tử ban do não mô cầu sở hữu những đặc tính lâm sàng rất đặc trưng về màu sắc, hình thái và tốc độ lan rộng:

• Màu sắc và hình dạng: Ban đầu, tổn thương có thể chỉ là những chấm nhỏ màu đỏ sẫm, tím hoặc những mảng bầm màu hồng tím. Chỉ sau vài giờ, chúng nhanh chóng liên kết lại thành từng mảng lớn có bờ nham nhở gọi là ban xuất huyết hoại tử hình sao hoặc tử ban dạng bản đồ. Trung tâm của vết ban thường chuyển sang màu tím đen do hoại tử, đôi khi trên bề mặt có nổi mụn nước.

• Vị trí xuất hiện: Tử ban thường mọc sớm nhất ở hai chi dưới (đùi, cẳng chân) hoặc ở cánh tay, sau đó lan nhanh ra toàn thân. Ở những ca bệnh nặng, bệnh nhân còn xuất hiện xuất huyết kết mạc mắt hai bên và hoại tử tím đen ở đoạn xa của tứ chi như bàn tay, ngón tay, cổ chân, bàn chân.

• Tốc độ lan tính bằng giờ: Tử ban xuất hiện rất sớm và lan rộng với tốc độ chóng mặt. Thực tế lâm sàng ghi nhận nhiều trường hợp buổi sáng bệnh nhân chỉ ớn lạnh, đau mỏi cơ mà chưa rõ sốt, nhưng đến chiều tối các mảng bầm hồng tím đã nổi ở cánh tay và phủ khắp cơ thể

>>> Diễn tiến 24 giờ của bệnh não mô cầu thể tối cấp 

• Tần suất và thời điểm: Theo nghiên cứu trên 69 bệnh nhân não mô cầu xâm lấn tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, triệu chứng ban xuất huyết xuất hiện ở 58,6% tổng số ca bệnh và thường bộc lộ rõ ở khoảng giờ thứ 20 kể từ khi khởi phát.

3. Cách thực hiện "Nghiệm pháp ấn kính" và phân biệt với các bệnh lý khác

Nghiệm pháp ấn kính (Glass test) tại nhà

Điểm cốt lõi nhất để phân biệt tử ban xuất huyết não mô cầu với các nốt ban đỏ do sốt siêu vi hay dị ứng da là tính chất "ấn không mất màu".

• Cách thực hiện: Dùng đáy của một chiếc cốc thủy tinh trong suốt (hoặc dùng ngón tay cái căng nhẹ vùng da quanh nốt ban) ấn đè trực tiếp lên vết ban trên da.

• Đọc kết quả:

  • Nếu vết ban nhạt màu đi hoặc biến mất tạm thời khi ấn xuống (do máu trong mao mạch bị ép dồn đi): Đó thường là ban xung huyết do sốt phát ban thông thường hoặc dị ứng.

  • Nếu vết ban vẫn giữ nguyên màu đỏ tím hoặc tím đen nhìn rõ xuyên qua lớp thủy tinh: Đó là ban xuất huyết (máu đã thoát ra khỏi mạch và mô đã bắt đầu hoại tử), cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay lập tức.

Bảng phân biệt tử ban não mô cầu với các bệnh dễ nhầm lẫn

Theo hướng dẫn chẩn đoán của Bộ Y tế (Quyết định 975/QĐ-BYT), ban xuất huyết do não mô cầu cần được phân biệt kỹ với sốt xuất huyết Dengue và nhiễm liên cầu lợn:

4. Giá trị của tử ban trong xét nghiệm và cấp cứu y khoa

Tại bệnh viện, các nốt tử ban không chỉ là dấu hiệu lâm sàng mà còn là nguồn bệnh phẩm quan trọng để tìm vi khuẩn. Bác sĩ sẽ dùng que tăm bông vô trùng phết và thấm ướt dịch tại ổ tử ban, đưa vào môi trường bảo quản Stuart để nhuộm Gram soi tìm song cầu khuẩn Gram âm, nuôi cấy phân lập hoặc làm xét nghiệm sinh học phân tử PCR. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng ở một số ca tối cấp, phết dịch tử ban có thể âm tính nhưng phết máu ngoại biên lại tìm thấy rõ song cầu Gram âm nằm ngay trong tế bào bạch cầu.

Người nhà tuyệt đối không được chờ đến khi nổi tử ban mới đưa bệnh nhân đi viện, bởi khi tử ban đã lan rộng và kèm theo tay chân lạnh, mạch nhanh nhẹ, huyết áp tụt kẹt thì bệnh nhân đã bước vào giai đoạn sốc nhiễm độc tối cấp với nguy cơ tử vong cực cao hoặc phải cắt cụt chi. Cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay khi có sốt cao đột ngột kèm đau đầu, nôn ói, lừ đừ để được tiêm kháng sinh đặc hiệu (như Ceftriaxone, Cefotaxime) càng sớm càng tốt.

>>> Dấu hiệu nhận biết bệnh não mô cầu ở trẻ sơ sinh

5. Chủ động phòng ngừa hiểm họa tử ban não mô cầu

Vì diễn tiến từ lúc khởi phát đến khi xuất hiện tử ban hoại tử quá nhanh, biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để ngăn chặn bi kịch này là chủ động tiêm vắc-xin phòng bệnh cho trẻ nhỏ và người lớn.

Hiện nay tại Việt Nam đã có đầy đủ giúp bảo vệ toàn diện trước các nhóm huyết thanh nguy hiểm nhất:

• Nhóm vắc-xin phòng não mô cầu nhóm B và BC: Vắc-xin thế hệ mới Bexsero (Ý – tiêm sớm cho trẻ từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi) và vắc-xin VA-Mengoc-BC (Cuba – tiêm từ 6 tháng đến 45 tuổi).

• Nhóm vắc-xin tứ giá phòng 4 nhóm A, C, Y, W-135: Vắc-xin Nimenrix (Bỉ – tiêm từ 6 tuần tuổi), MenQuadfi (Pháp/Mỹ – tiêm từ 6 tuần tuổi) và Menactra (Mỹ – tiêm từ 9 tháng đến 55 tuổi).

>>> Tổng hợp các loại vắc xin và giá

Bên cạnh tiêm chủng, mỗi gia đình cần duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng, súc họng bằng dung dịch sát khuẩn, giữ thông thoáng nơi ở và đưa người bệnh đi khám ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ để bảo vệ an toàn tính mạng trước